Onderstaande tekst is gebaseerd op het gedachtegoed uit ‘Allemaal winnen’, proefschrift van Frank van Empel en Martin Bakker. Publicatie in 2010. Je kunt voorintekenen via email: caro@nonfixe.nl

Jeremy Rifkin schrijft in zijn boek ‘De Europese Droom’ over de relatie tussen staat en eigendom. De staat, sinds het verdwijnen van de feodale maatschappij, is vooral bedoeld om de eigendomsrechten van particulieren te beschermen. Privé-eigendom is een natuurrecht geworden en derhalve onaantastbaar. Hiermee is de basis gelegd voor het individualisme en het huidige kapitalistische economische stelsel. (Hij refereert aan Locke en Luther onder andere)

Later legt Hegel de relatie tussen de uitdrukking die de mens aan zijn persoon geeft en diens eigendommen. Je bent wat je hebt. Eigendom is de expressie van persoonlijkheid geworden. En tevens de garantie voor individuele vrijheid: ‘Hoe meer eigendommen men bezat, hoe autonomer en mobieler men kon zijn. En hoe vrijer. Eigendom hield daarom een grens in tussen het zelf en de ander.’ Volgens Rifkin is het eigendomsdenken een Europese vinding die gesublimeerd is door/in de Verenigde Staten.

Inmiddels verzwakken de factoren die verantwoordelijk zijn voor de bestaande eigendomsverhoudingen. Nieuwe technologieën veranderen ons gevoel van tijd en ruimte fundamenteel. We maken langzaam de overgang van eigendom naar toegang. Hier raakt Rifkin aan de vraag: wat is de toekomst van de (nationale) staat? Hij ziet kansen voor transnationale politieke ruimten, zoals de EU, naast globale commerciële netwerken. Andere politiek en andere politici, niet het faillissement van de politiek.

Verder schrijft hij: ‘Haar [de huidige generatie] belangrijkste taak zal eruit bestaan een nieuw bewustzijn en nieuwe institutionele modellen te ontwikkelen die beter aansluiten bij een situatie waarin ruimte en tijd zijn gemondialiseerd.’ (pag 174)

Daar zijn we dan ook volop mee bezig, jij, Frank, ik en vele anderen met ons. Vandaar dit opstel.

Het scenario dat in veel beschrijvingen van de huidige samenleving genoemd wordt, is een variant op het scenario ‘Tribal society’ dat Frank en ik in ‘Beleef 2030, 4 toekomstscenario’s voor de energiesector’ hebben geschreven.

* Scenario 4 Tribal Society

Laag technologisch / instabiel

Wantrouwen en angst splijten de wereld. Anarchie en stammenstrijd leiden tot maatschappelijke ontwrichting en economische krimp. Het bruto binnenlands product neemt in Europa al jaren met zo’n 2% per jaar af, waardoor de productie over de hele linie is gehalveerd en er nauwelijks meer wordt geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling. Europa is uiteen gevallen in tientallen regio’s. Die doen het in economisch opzicht overigens niet allemaal slecht. In sommige, meer stabiele regio’s is zelfs sprake van economische groei, doordat kapitaal en hoogwaardige arbeidskrachten daar naar toe vluchten. Over het geheel genomen is de situatie echter grimmig. In Europa en ook elders in de wereld is sprake van een balkanisering van de samenleving, waarin stammen tegen stammen en mensen tegen mensen strijden. Een continue oorlog van allen tegen allen. Tientallen culturele, etnische en religieuze systemen hebben de sociale cohesie en het goede leven in Europa verpulverd. Onbekommerd genieten en het gewoon jezelf kunnen zijn is niet meer mogelijk. Er is geen machtscentrum dat zorgt voor tegenwicht. Voor zover er al sprake is van een overheid is die erg zwak. Niemand voelt zich nog staatsburger. Er is geen staat meer en ook geen democratie.

Frank promoveert op de vraag hoe een (regionale) overheid duurzame ontwikkeling kan stimuleren. Hij komt uit op drie pijlers: gedrag, techniek en besluitvorming. Alleen techniek is niet voldoende. De overkill aan informatie die er al is, wordt nog groter door de gegevens die alle ‘dingen’ nu ook gaan uitzenden. Telefoons geven continu aan waar de drager zich bevindt. Slimme meters vertellen over onze dagelijkse routines, zoals wanneer we douchen. En er komen er meer: RFID-tags (radio-frequency identification) geheten. Objecten staan voortdurend in contact met het www. De communicatie tussen objecten en de informatie die zij verstrekken aan de digiprofs scheppen nieuwe machtscentra.

In die benadering ontstaat dus een nieuwe bovenklasse: de geïnformeerden: degenen die in staat zijn de overkill aan data te filteren en interpreteren. De massa wordt weer ‘analfabeet’, zoals in de Middeleeuwen het geval was, met dit verschil dat er een woud aan ‘non informatie’ (zoals reality-soaps en onderbuik blogs) als dikke mist om hen heen hangt en hen tevens van de tastbare werkelijkheid scheidt. (kinderen weten niet langer dat melk uit een koe komt, appels van een boom vallen, vrouwen bloeden en dat papa en mama seks hebben – of niet meer) . De massa heeft dus niet alleen geen toegang tot relevante informatie (verstopt als die is geraakt in grote pan brij), de massa heeft zelfs geen toegang meer tot de fysieke werkelijkheid.

Als je de wereld wilt behoeden voor het tribal scenario, zal meer nodig zijn dan techniek: veranderend gedrag (individueel) en gedragen besluitvorming (collectief). Bij dat laatste komt wat ons betreft Europa in beeld. Europa is een netwerk en een markt. Alle lidstaten zijn wederzijds afhankelijk en alleen al daarom wordt er niet gevochten. Een staat kan lid worden als er aan bepaalde basisvoorwaarden is voldaan (mensenrechten) Besluitvorming volgens consent, waarbij steeds de mensenrechten als hoogste wet tellen. Europa beperkt zich niet per sé tot het Europese continent, ook Marokko, Israël, Palestina et cetera kunnen toetreden, mits zoals gezegd de mensenrechten gewaarborgd zijn in die lidstaten. Europa is dus voor allen toegankelijk!

* Scenario 1 Vrijwillige Eenvoud

Laag technologisch / stabiel

Vrijwillige eenvoud is een levensstijl, die getypeerd kan worden met de woorden: rust, vertrouwen, geleidelijkheid, veiligheid, ethisch bewustzijn en duurzaamheid. De mensen in dit scenario hoeven geen derde auto, vijfde tv, of tweede boot. ‘Genoeg is genoeg,’ zeggen ze. Wat voor individuen geldt, gaat in breder verband ook op voor de samenleving als geheel. Solidariteit en soberheid zijn de hoekstenen van dit politiek-maatschappelijke model. De welvaart neemt niet spectaculair toe. Niettemin is er sprake van een gezonde, duurzame economische groei met gemiddeld 1% per jaar bij een stagnerende bevolkingsgroei, zodat de welvaart per hoofd iets toeneemt. Oorlogsdreiging is er niet, van terrorisme heeft de samenleving evenmin last. In een stabiele, redelijk comfortabele omgeving is gezondheid één van de belangrijkste maatschappelijke thema’s. De consument stelt hoge eisen aan comfort, persoonlijke service en duurzaamheid. Geïnvesteerd wordt er ook. Niet in bemande ruimtevluchten naar Mars, wél investeringen in duurzame technologie, zoals biomassa, windenergie en energiebesparing. Grote technologiesprongen worden echter niet gemaakt. Wat in 2030 kan, was in 2004 al ontwikkeld. Er wordt alleen bewuster gebruik van gemaakt. Het belangrijkste kenmerk van dit scenario is dat de eenvoud niet wordt opgelegd door omstandigheden. Het is gebaseerd op vrijwillige keuzes. Mensen nemen bewust genoegen met minder technologische en economische groei, omdat ze zich niet meer willen laten opjagen door de consumptiemaatschappij van méér, méér, méér. Er is een revival van religie en spirituele bewegingen. Hypermaterialisme delft het onderspit. Mensen trekken zich terug in de natuur en hekelen geweld.

Daarbinnen spelen de regio’s ofwel buurten een cruciale rol. Burgers richten hun eigen omgeving in op basis van mutual gains (dus door open gesprekken aan te gaan en rekening te houden met elkanders belangen). De grote schaal (Europa) en de kleine schaal bestaan parallel aan elkaar. Mensen die samen het plein waar ze aan wonen inrichten, elkaars kinderen opvangen, energie aan elkaar leveren en op allerlei andere wijzen met elkaar verbonden zijn, vormen community’s waarin voor ieder een plek is. Ze voelen dat ze ertoe doen en merken dat dingen kunnen veranderen. Vervreemding maakt plaats voor betrokkenheid. Controle maakt plaats voor vertrouwen.

Het oude dorpsgevoel heeft iets benauwends, is gesloten. Het nieuwe gemeenschapsgevoel daarentegen, is open. Mensen behoren tot diverse community’s, waarvan een aantal tot ver over de grenzen reikt. Via het www en de daarin actieve sociale netwerken, als linkedin, hyves et cetera, worden contacten onderhouden en nieuwe contacten gelegd. Informatie uitwisseling tussen community’s behoedt de kleine gemeenschappen voor tribaal isolement.

De diverse netwerken (fysiek, virtueel, overkoepelend en dichtbij) hebben dus knooppunten met elkaar en beïnvloeden elkaar. Ze blijven open.

Een ander scenario uit ‘Beleef 2030’ is Vrijwillige Eenvoud. De mens heeft de buik vol van meer, groter, sneller en kiest voor gezond, slim en met mate.

Dan kom je bij het besef dat we allemaal verliezen als we geen rekening houden met elkaar en met de natuur. Wanneer een klein deel der mensheid de aarde leegvreet en volstouwt met afval, terwijl anderen omkomen van honger, in watersnoden en door stormen en bosbranden, gaan we er allemaal aan. Hoge muren houden hongerigen niet buiten. Luchtfilters worden zinloos als er nergens meer schone lucht te vinden is.

Ook dit doen we op meerdere niveaus: zelf als individu en samen met de anderen in de diverse netwerken waar we deel van uitmaken. Ik zal mijn gedrag moeten veranderen om de wereld te veranderen. Minder vlees eten is een voor de hand liggend voorbeeld. Daarmee bestrijd ik armoede, klimaatverandering en blijf zelf gezonder.

De techniek (waaronder RFID) levert alleen dan een nuttige bijdrage als ze goed gebruikt wordt en niet een nieuwe machthebbende klasse creëert. Zoals het er nu naar uitziet worden technologieën vooral ingezet om mensen te controleren en uit te sluiten. Daarom is een gezond politiek systeem onontbeerlijk, daarbij horen alerte burgers, citizens, die zowel zichzelf als hun politici verantwoordelijk houden voor hun gedrag en besluiten. Een politiek klimaat dat een kritische houding stimuleert en waarin de afwijking en diversiteit gekoesterd worden. Toegankelijk en transparant.

Nonfixe, 7 december 2009

Share this: