Foucault maakt zich sterk voor het pluralisme. Er is volgens hem niet één rede. Absolute waarheden bestaan in zijn ogen niet. En dus kan niemand zich op dé waarheid beroepen, laat staan die voorschrijven of opleggen aan een ander. Om die reden keert Foucault zich tegen politieke en maatschappelijke ordening en controle. Dat gaat verder dan alleen de wet- en regelgeving van overheden. De Franse filosoof heeft het over een veel breder begrip van disciplinering en normalisering, van ordening en controle. De disciplinering begint volgens Foucault al in het gezin. Kinderen worden door hun ouders of andere opvoeders (enkele uitzonderingen daargelaten) al in de maatschappelijk gewenste vorm gekneed. Kerk, school, sportvereniging, leger en overheid nemen het estafettestokje daarna van de ouders/opvoeders over. Een overkill aan regels, voorschriften, geboden en verboden verstrengelt zich om de ontluikende persoonlijkheid. Lukt het al die instituties niet om een ‘normaal’ persoon af te leveren, dan resteert het ultieme machtsmiddel van overheid en samenleving: de gevangenis (en in sommige landen de doodstraf, voor als het écht niet lukt om iemand in het gareel te krijgen). Het Franse strafrecht gebruikt hiervoor de veelzeggende term ‘maison de correction’.
Al deze systemen vernietigen met elkaar de mens als eigenmachtig, autonoom subject dat in vrijheid zijn wereld ontwerpt. De mens zit opgesloten in structuren die hij of zij niet zelf heeft bedacht en ook niet zomaar kan veranderen. Foucault gebruikt daarvoor diverse, veelzeggende begrippen, zoals: dwang (répression), overheersing (domination) en beheer (gouvernement). Bestaande structuren, systemen, processen en culturen vormen zodoende een drempel voor verandering. Voor elke verandering, ook die van een vernietigende in een herstellende economie.
Hoe moet het dan wel? Hoe krijgen we de veranderingen die broodnodig zijn om de mondiale vraagstukken van vandaag (zoals armoede, hongersnood, watertekorten en klimaatverandering) op te lossen? Voor een antwoord op die vraag grijpt Foucault terug op het individu. Daar ligt het vertrekpunt voor verandering. Hij pleit voor een herijking van de ethiek tot een zorg van de mens voor zichzelf (souci de soi). Individuen worden niet alleen geacht zichzelf te sturen, maar ook anderen en de samenleving. Mahatma Gandhi legt het simpel uit: Be the change you want to see in the world.
nonfiXe, april 2009
Plaats een reactie for “Filosofie van het verschil”